Ηχητικά δείγματα των Κλιμάκων Βυζαντινής Μουσικής της Μουσικής Επιτροπής του 1881

του Παναγιώτη Δ. Παπαδημητρίου
panayiotis@analogion.net, έκδ. α': 15-Οκτ-2005

Στό μικρό αυτό άρθρο, θα δώσουμε ηχητικά δείγματα των Kλιμάκων Βυζαντινής Μουσικής της Μουσικής Επιτροπής (1881) του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ώστε να γίνουν περισσότερο κατανοητές στο ευρύ φιλόμουσο κοινό. Αρκετοί των Ιεροψαλτών, και μάλιστα αυτοί που κατέχουν και την Ευρωπαϊκή μουσική, "συντονίζονται" στον

Κε = Α₃ (Λα) = 440Hz.             (1)

Εμείς προσωπικά δεν συμφωνούμε με αυτόν τον "συντονισμό", για τον απλούστατο λόγο, ότι οι άνθρωποι δεν είναι μηχανήματα και διότι η Εκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική είναι παντελώς ανόργανη (οι εντός των Εκκλησιών εξαιρέσεις, προφάσεις εν αμαρτίαις, είναι ...σημεία των καιρών). Σε άλλον Ιεροψάλτη ο Θεός έδωσε φωνή χαμηλών συχνοτήτων, σε άλλον υψηλών, και για αυτό ο καθένας πρέπει να επιλέγει μια βάση στην οποία να μπορεί να βγάζει τα μέλη της Ακολουθίας χωρίς να χρειαστεί να "χάσει" την φωνή του ή να ξελαρυγγιαστεί. Παρά ταύτα, επειδή το ευρύ φιλόμουσο κοινό γνωρίζει μάλλον την Ευρωπαϊκή παρά την Βυζαντινή, για αυτό θα κάνουμε "οικονομία", και θα παρουσιάσουμε τα ηχητικά δείγματα των Κλιμάκων έχοντας ως αναφορά την σχέση (1)· για περισσότερα δείγματα σε άλλη συχνότητα αναφοράς παραπέμπεσθε στο [1].

Στον Πίνακα 1, δίνουμε πρώτα τις (μη συγκερασμένες) Κλίμακες της Επιτροπής, διότι αυτές τις κλίμακες παρουσίασε πρώτα και η ίδια η Επιτροπή [2] επί του μονοχόρδου (δες σχέδιο μονοχόρδου). Οι συγκερασμένες έγιναν κατόπιν "κατά προσέγγισιν των διαστημάτων των [μη συγκερασμένων] κλιμάκων, επιβαλλομένην πάντοτε εις την κατασκευήν των οργάνων χάριν της ευχρηστίας". Δίνονται λοιπόν οι φθόγγοι π.χ. Νη, Πα, Βου, κτλ., οι λόγοι μηκών χορδών γειτονικών φθόγγων π.χ. 9/8, 800/729, κτλ. και οι αντίστοιχες συχνότητες δεξιά του φθόγγου, έχοντας ως αναφορά την (1).

Πίνακας 1. Κλίμακες (μη συγκερασμένες) της Μουσικής Επιτροπής του 1881 [2, 1]

Διατονική	Χρωματική μαλακή	Χρωματική σκληρή	Εναρμόνιος
Νη' 521,4815   27/25      Ζω' 482,8532  800/729     Κε 440,0000    9/8       Δι 391,1111    9/8       Γα 347,6543   27/25      Βου 321,9021  800/729     Πα 293,3333    9/8       Νη 260,7407	Νη' 521,4815   27/25      Ζω' 482,8532 2500/2187     Κε 422,4000   27/25      Δι 391,1111    9/8       Γα 347,6543   27/25      Βου 321,9021 2500/2187     Πα 281,6000   27/25      Νη 260,7407	Πα' 586,6667   25/24      Νη' 563,2000  243/200     Ζω' 463,5391  256/243     Κε 440,0000    9/8       Δι 391,1111   25/24      Γα 375,4667  243/200     Βου 309,0261  256/243     Πα 293,3333	Γα' 695,3086  256/243     Βου' 660,0000    9/8       Πα' 586,6667    9/8       Νη' 521,4815    9/8       Ζω' 463,5391  256/243     Κε 440,0000    9/8       Δι 391,1111    9/8       Γα 347,6543

Ιδού και οι συχνότητες της Ευρωπαϊκής μουσικής (π.χ. του πιάνου) προς ...σύγκριση...

...ταιριάζουν απόλυτα μόνο στον εξ ορισμού ίδιο φθόγγο: Κε = Α₃ (!) (στην μαλακή χρωματική δεν ταιριάζει ούτε και ο Κε επειδή είναι με ύφεση σε σχέση με την διατονική).

Ας προχωρήσουμε τώρα και στην παρουσίαση των συγκερασμένων κλιμάκων της Μουσικής Επιτροπής του 1881 (δες Πίνακα 2), που ως προείπαμε, έγιναν "κατά προσέγγισιν των διαστημάτων των [μη συγκερασμένων] κλιμάκων". Καλό λοιπόν είναι οι Ιεροψάλτες -αν θέλουν την ακρίβεια- να εκπαιδεύονται στις ασυγκέραστες Κλίμακες, και όχι στις συγκερασμένες. Να σημειώσουμε ότι στον Πίνακα 2 τα κόμματα π.χ. 12-10-8 κτλ. είναι τα διπλάσια της Μουσικής Επιτροπής του 1881, έτσι έχουν επικρατήσει, αλλά οι συχνότητες παραμένουν οι ίδιες καθότι συνάμα και το συνολικό άθροισμα των κομμάτων διπλασιάστηκε.

Πίνακας 2. Συγκερασμένες Κλίμακες της Μουσικής Επιτροπής του 1881 [2, 1]

Διατονική	Χρωματική μαλακή	Χρωματική σκληρή	Εναρμόνιος
Νη' 523,2511 8     Ζω' 484,4650 10     Κε 440,0000 12     Δι 391,9954 12     Γα 349,2282 8     Βου 323,3416