Πρόσφατα ό «"Ορθόδοξος Τύπος» δημοσίευσε άρθρο των Πατέρων Λουκά Τσιούτσικα, Στέφανου Στεφόπουλου και Δαμάσκηνου Άγιορείτου και την επιστολή του Μοναχοῦ Μωϋσή, σχετικά με τις Μεταμοσχεύσεις. Η συνέχιση δημοσίευσης τέτοιων κειμένων σε εκκλησιαστικό και θρησκευτικό περιοδικό δείχνει ὅτι το θέμα «Μεταμοσχεύσεις-Έγκεφαλικός θάνατος» δεν έχει βρει την οριστική του διευθέτηση στην συνείδηση τών Ορθοδόξων. Αν και για το θέμα αυτό η Ορθόδοξη Εκκλησία μας δεν έχει εκφράσει επίσημη θέση, υπάρχει μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα, πού δίνει την εντύπωση μιας απόλυτα θετικής στάσης της Εκκλησίας μας για το θέμα αυτό.

Το πρόβλημα, βεβαίως, δεν είναι οι μεταμοσχεύσεις, οι ὁποῖες αναμφίβολα ανακουφίζουν πολλούς ασθενείς αδελφούς μας, χαρίζοντας τους και ποιότητα και διάρκεια ζωής. Το πραγματικό πρόβλημα εἶναι ὁ λεγόμενος «Εγκεφαλικός θάνατος» και είδικώτερα η ταύτιση του προς τον βιολογικό θάνατο. Σέ αυτό ακριβώς το ζήτημα εστιάζεται και η πλειονότητα των διαφορετικών γνωμών και αντιρρήσεων. Κανένας δεν αμφισβητεί ότι υπάρχει μια νοσολογική οντότητα με ορισμένα χαρακτηριστικά, κυρίως κλινικά, την οποίαν το 1968 μια ad hoc Επιτροπή του Harvard ονόμασε «Εγκεφαλικό θάνατο», καθόρισε τα κριτήρια διάγνωσης του και την ταύτισε με τον βιολογικό θάνατο. Το κύριο ερώτημα και ἡ ουσιαστική διαφωνία έγκειται στο κατά πόσον αυτή η κλινική οντότητα, η αποκαλούμενη Ε.Θ., μπορεί να ταυτισθεί με την κατάσταση του βιολογικού θανάτου.

Στήν επιστολή του ό Μοναχός Μωϋσής γράφει: «Η "Εκκλησία μας, όμως, ποτέ δεν καθόρισε επακριβώς την αρχή και το τέλος της ζωής κατά δευτερόλεπτα». Η θέση αυτή είναι ακριβής μόνο για το τέλος της ζωής, όχι, όμως και για την αρχή της, για την οποίαν η Εκκλησία μας δέχεται ότι οριοθετείται «εξ άκρας συλλήψεως». Δηλαδή από το επόμενο δευτερόλεπτο της γονιμοποίησης του ωαρίου, το προκύπτον ζυγωτόν, θεωρείται ανθρώπινη και μάλιστα έμψυχη ανθρώπινη ὕπαρξη και αυτό παρά την αντίθετη άποψη πολλών βιολόγων και ιατρών, πού δεν θεωρούν το έμβρυο στά πρώτα στάδια ανάπτυξης του ανθρώπινη ύπαρξη και γι' αυτό το καταστρέφουν με την έκτρωση ή το δημιουργούν στον δοκιμαστικό σωλήνα, για να το κάνουν αντικείμενο πειραμάτων: Σέ αντίθεση, για το τέλος της ζωής, η Εκκλησία μας αναπαύεται στην γνώμη των ιατρών και μάλιστα χωρίς, καμμία κριτική θεώρηση. Το ερώτημα και η απορία είναι γιατί για τα δύο άκρα της ζωής, την αρχή και το τέλος, η Εκκλησία μας έχει διαφορετική θέση και στάση.

Από βιολογικής άποψης ό θάνατος ορίζεται ως το στιγμιαίο γεγονός, πού χωρίζει δύο διαδικασίες, την διαδικασία του θανάτου από την διαδικασία της αποσύνθεσης και το καλύτερο κριτήριο προσδιορισμού του για τους ανώτερους οργανισμούς και τον άνθρωπο είναι ἡ οριστική παύση της κυκλοφορίας του αίματος. Ακριβέστερα, ό θάνατος επισυμβαίνει 5-15 λεπτά μετά την παύση της κυκλοφορίας του αίματος, τότε, πού έχει εξαντληθεί και η τελευταία δυνατότητα επανόδου του οργανισμού στη ζωή. Κατά την διαδικασία του θανάτου ο οργανισμός είναι ζωντανός και πορεύεται προς τον θάνατο. Στό τέλος αυτής της διαδικασίας επισυμβαίνει ο θάνατος και την επόμενη στιγμή αρχίζει ἡ διαδικασία της αποσύνθεσης. Με βάση τα ανωτέρω θα πρέπει να γίνουν τρεις επισημάνσεις. Η πρώτη επισήμανση αφορά την από πολλά επίσημα εκκλησιαστικά χείλη διατυπωθείσα άποψη ότι ο θάνατος είναι γεγονός διαρκείας με σταδιακή αποσύνθεση των διαφόρων οργάνων, ἄποψη, πού βολεύει μεν την κατάσταση, αλλά είναι ιατρικώς μη ακριβής. Απλώς ἡ άποψη αυτή συγχέει την διαδικασία του θανάτου με τον ίδιο τον θάνατο. Ἄλλωστε, το στιγμιαίο τοῦ θανάτου υποστηρίζεται και από την Ορθόδοξη Υμνολογία. Σέ ένα τροπάριο της νεκρώσιμης ακολουθίας αναφέρεται ότι «η ψυχή βιαίως χωρίζεται εκ της αρμονίας και ὁ φυσικότατος δεσμός Θείῳ βουλήματι ἀποτέμνεται». Το «βιαίως χωρίζεται» και το «ἀποτέμνεται» τι άλλο δηλώνουν παρά το στιγμιαίο του θανάτου; Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ἡ διαδικασία του θανάτου μπορεί να διαρκεί άλλοτε άλλο χρονικό διάστημα, ανάλογα με την υποκείμενη γενεσιουργό αιτία και το επίπεδο της παρεχόμενης φαρμακευτικής και τεχνολογικής υποστήριξης.

Ἄλλωστε, η διάκριση μεταξύ της διαδικασίας του θανάτου και αυτού του ίδιου του θανάτου γίνεται αυτόματα από τον καθένα μας. Όταν λέμε ότι κάποιος πεθαίνει, εννοούμε ότι είναι ζωντανός και πορεύεται προς τον θάνατον και όταν λέμε ότι κάποιος πέθανε εννοούμε ότι ἡ ζωή έχει τελειώσει γι' αυτόν. Στήν διεθνή βιβλιογραφία υπάρχουν αρκετά άρθρα, πού με ιατρικά και βιολογικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι ὁ «Ἑγκεφαλικά νεκρός» δεν είναι νεκρός, δεν είναι πτώμα, αλλά ένας βαρειά ασθενής, πού πορεύεται προς τον θάνατο. Ὁ χώρος μιας ἐφημερίδος δεν επιτρέπει την παράθεση ἱατρικῶν δεδομένων, όμως, για την επιβεβαίωση της πιο πάνω θέσης θα αναφερθεί μόνον ἡ γνώμη του κ. Χρήστου Χαρίτου, καρδιοχειρουργοῦ και μεταμοσχευτού, ο ὁποῖος σε άρθρο του στο βιβλίο «Εκκλησία και Μεταμοσχεύσεις», πού κυκλοφορήθηκε το 2001 από την Μορφωτική Υπηρεσία της Εκκλησίας της Ελλάδος και στην σελίδα 68 γράφει: «Από τα αναφερόμενα εἶναι προφανές πώς ἡ ζωή ενός εγκεφαλικά νεκρού ασθενούς κυριολεκτικά παρατείνεται, όταν ακολουθήσει το πρωτόκολλο διατηρήσεως του δότη. Ὁ καρδιοχειρουργός, πού θα αφαιρέσει την καρδιά και θα διακόψει την λειτουργία της, ασφαλώς και επεμβαίνει δραστικά, ἀλλά δέν μπορεί να κατηγορηθεί πώς ελαττώνει τη ζωή του ασθενούς, όταν ο ασθενής αυτός, χωρίς την συγκεκριμένη αγωγή και νοσηλεία θα είχε προ πολλού καταλήξει».

Ἡ δεύτερη επισήμανση αφορά και ευρέως χρησιμοποιούμενους όρους «πτωματικές μεταμοσχεύσεις», «πτωματικοί δότες», «πτωματικά όργανα», οι ὁποῖοι με βάση τα ανωτέρω εκτεθέντα ελέγχονται όχι μόνον ανακριβείς, αλλά και παραπλανητικοί. Ό «εγκεφαλικά νεκρός» σαφώς δεν είναι πτώμα και αυτό μπορεί να το διαπιστώσει ὁ οποιοσδήποτε ἁπλός άνθρωπος. Η τρίτη επισήμανση αναφέρεται σε μία από τις 55 βασικές θέσεις επί της Ηθικής των Μεταμοσχεύσεων της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, πού βρίσκονται καταχωρημένες στο βιβλίο «Εκκλησία και Μεταμοσχεύσεις». Στήν σελίδα 25 βρίσκεται ἡ 13η βασική θέση, διατυπωμένη ως ἐξῆς: «Αυτό, πού στην ουσία επιτυγχάνει η τεχνική υποστήριξη της αναπνοής είναι ότι προσωρινώς αναχαιτίζει την διαδικασία άποσυνθέσεως του σώματος, όχι, όμως και την ἀναχώρησιν της ψυχής». Η θέση αυτή είναι ιατρικώς λανθασμένη και θεολογικώς αυθαίρετη και ἀναπόδεικτη. Ἡ αποσύνθεση του σώματος σε καμμία περίπτωση δεν αναχαιτίζεται με την υποστήριξη της αναπνοής. Αυτό, πού στην ουσία κάνει ἡ υποστήριξη της αναπνοής είναι να διατηρεί την καρδιακή λειτουργία και την κυκλοφορία του αίματος με αποτέλεσμα την αναστολή επέλευσης του θανάτου, διατηρώντας το στην κατάσταση της διαδικασίας του θανάτου, κατά την οποίαν, όμως, το άτομο είναι ζωντανό. Με αυτό το δεδομένο πώς μπορεί να υποστηριχθεί πειστικά ἡ αναχώρηση της ψυχής από ένα βιολογικό ζωντανό σώμα; Μήπως η ψυχή εδράζεται στον εγκέφαλο, οπότε με την καταστροφή του, αναχωρεί και ἡ ψυχή, παρά την ύπαρξη βιολογικής ζωής στο υπόλοιπο σώμα; Μπορεί να υπάρξει, έστω και τεχνολογικά υποστηριζόμενη βιολογική ανθρώπινη ζωή χωρίς την ύπαρξη ψυχής στο σώμα, αφού κατά τους Πατέρας της Εκκλησίας μας, ἡ ψυχή είναι ἡ ζωοποιός του σώματος δύναμη;